Sinds enkele jaren gaat de discussie over de inhoud van het vak biologie in het voortgezet onderwijs niet meer alleen over de biologische inhoud. Betoogd wordt dat door de snelheid waarmee onze samenleving zich ontwikkelt, leerlingen zich met hun opleiding niet meer voor de rest van hun even kunnen kwalificeren. Het voortgezet onderwijs moet leerlingen daarom voorbereiden op levenslang leren door ze te leren leren. Deze argumentatie is zo plausibel, dat het begrijpelijk is dat op het voornemen om aandacht aan leren leren te besteden veelal positief is gereageerd. We moeten ons echter wel afvragen wat de consequenties van de introductie van leren leren voor het vakonderwijs zijn.
Een consequentie is in ieder geval dat er, omdat leren leren ook tijd kost, minder tijd beschikbaar is voor het verwerven en toepassen van vakspecifieke inzichten. We zouden dan ook mogen verwachten dat vakspecifieke inzichten opnieuw zorgvuldig worden afgewogen. Tot nu toe is dat echter nog niet als serieus aandachtspunt gesignaleerd. De aandacht gaat vooral uit naar het ‘inzakken’ van leren leren in de vakken en niet naar de vakinhoud. De suggestie wordt daardoor gewekt dat het verwerven en toepassen van vakspecifieke inzichten voor leren leren maar weinig betekenis heeft. De vakinhoud dreigt in het studiehuis de sluitpost van de redenering te worden. Met als gevolg dat ook de vakdidactiek als ‘een vergeten fundament’ (Lijnse, 1997) buiten beeld raakt.
De vraag is natuurlijk of deze veronderstellingen wel juist zijn, of schoolvakken als biologie geen inzichten te bieden hebben die een levenslange looptijd hebben. Kunnen niet juist vakinzichten fungeren als ankerpunten voor toekomstig leren? Neemt de doelmatigheid van leren leren niet juist toe als we er in slagen deze ankerpunten in leren leren te integreren?
Ik ben me er van bewust dat het op retorische wijze stellen van deze vragen impliceert dat ik ze met ‘ja’ beantwoord. Ik zal betogen dat het leren systeemdenken niet alleen voor het biologie-onderwijs, maar ook voor het leren leren in het studiehuis van veel betekenis kan zijn.
Eerst zal ik met u uitwerken wat ik onder een systeemdenken voor het biologieonderwijs wil verstaan. Daarna ga ik dan in op de vraag welke leerstrategieën bij het aanleren en toepassen van een systeembenadering kunnen worden gehanteerd. We komen daarbij uit op de sturing van het leerproces. Dat is een van de punten die in discussies over de uitwerking van het studiehuis naar mijn mening terecht veel aandacht krijgt.
